Święty Mikołaj gubi prezent w kominie, wigilijne 12 potraw kuszą zapachem maku, choinkowe bombki migoczą w świetle lampek, a w betlejemskiej stajence słychać cichą kolędę – właśnie z tych motywów powstał zestaw zagadek, który od pierwszej gwiazdki do ostatniego dźwięku „Lulajże Jezuniu” wciąga dzieci w świąteczną przygodę. Krótkie łamigłówki o brodatym świętym, polskich tradycjach, dekoracjach, biblijnych postaciach i najpiękniejszych kolędach uczą, bawią i budują nastrój Bożego Narodzenia.
Zagadki o Świętym Mikołaju
Pierwszy pakiet łamigłówek kręci się wokół brodatego świętego w czerwonym kubraku. To świetny sposób, by rozgrzać wyobraźnię dzieci i wprowadzić je w atmosferę podarunków, reniferów i dźwięku dzwoneczków. W zabawny sposób przypomina też najważniejsze fakty o Mikołaju – jego pomocnikach, ulubionym pojeździe czy zwyczajach związanych z 6grudnia.
Dla dzieci 4–6 lat
- W czerwonym płaszczu wchodzi przez komin, zostawia prezenty zanim wstaniesz z łóżka. Kto to? (Święty Mikołaj)
- Ma czerwony nos i prowadzi sanie po mroźnym niebie. Jak ma na imię? (Rudolf)
- Co dzwoni przy czapkowym pomponie Mikołaja, gdy idzie po śniegu? (Dzwoneczek)
- Gdzie ukrywa podarunki, zanim trafią pod choinkę? (Worek)
- Kto piecze pierniki razem z Mikołajem w śnieżnej krainie? (Elfy)
Dla dzieci 7–9 lat
- Jak nazywa się miasto w Laponii, które Mikołaj nazywa domem? (Rovaniemi)
- Ile reniferów ciągnie tradycyjnie sanie według amerykańskich opowiadań? (Osiem)
- Jaką datę w kalendarzu zaznaczamy, by świętować imieniny Mikołaja? (6 grudnia)
- Co Mikołaj wręcza niegrzecznym dzieciom zamiast zabawek? (Rózga)
- Kiedy na niebie pojawia się pierwsza gwiazdka, Mikołaj zwykle już kończy podróż. Jak nazywa się ta gwiazda w tradycji bożonarodzeniowej? (Gwiazda Betlejemska)
Dla dzieci 10–12 lat
- Jaki święty biskup z Miry stał się inspiracją dla legendy o Mikołaju? (Św.Mikołaj z Miry)
- Z jakiego materiału wykonywano dawniej figurki Mikołaja rozdawane 6grudnia w Polsce? (Piernik)
- Podaj imię renifera, którego Rudolf prowadzi tuż obok siebie na czele zaprzęgu. (Błyskawiczny)
- Jaką alfabetową formę przyjmuje często list do Mikołaja – tradycyjny czy elektroniczny? (Obie formy: papierowy list lub e-mail)
- Jak brzmi fińskie słowo oznaczające „Wesołych Świąt”, często wypowiadane przez Mikołaja z Laponii? (Hyvää Joulua)
Dla nastolatków
- W którym roku Coca-Cola spopularyzowała czerwony wizerunek Mikołaja w reklamach? (1931)
- Nazwij trzy kraje, które roszczą sobie prawo do „prawdziwego” domu Mikołaja. (Finlandia, Szwecja, Kanada)
- Jak nazywa się najsłynniejszy listowny „adres” Mikołaja w Kanadzie, do którego dzieci mogą pisać? (H0H 0H0, Kanada Post)
- Podaj tytuł amerykańskiego poematu z 1823 r., który ugruntował obraz latających sań. (A Visit from St.Nicholas)
- Jak nazywa się współczesny święty patron darczyńców będący inspiracją dla Mikołaja, wspominany 6 grudnia w kościele katolickim? (Św.Mikołaj)
Zagadki o tradycjach bożonarodzeniowych
Drugi zestaw przenosi dzieci w świat polskich wigilijnych zwyczajów – od dzielenia się opłatkiem, przez 12 potraw, po wyglądanie pierwszej gwiazdy. Dzięki łamigłówkom maluchy dowiadują się, skąd biorą się te rytuały i co symbolizują.
Dla dzieci 4–6 lat
- Biały, kruchy i słodki, łamiemy się nim przy stole. Co to? (Opłatek)
- Wigilijnego stołu pilnuje zwierzę, które pływa w akwarium. Jakie? (Karp)
- Kiedy zaświeci pierwsza …, siadamy do kolacji. Co błyszczy na niebie? (Gwiazda)
- Jak nazywamy dzień przed Bożym Narodzeniem pełen 12 potraw? (Wigilia)
- Co wkładamy pod obrus, żeby przypominało o Betlejemskiej stajence? (Sianko)
Dla dzieci 7–9 lat
- Które danie wigilijne symbolizuje dostatek dzięki ziarnom maku i miodu? (Kutia)
- Dlaczego zostawiamy jedno wolne miejsce przy stole? (Dla niespodziewanego gościa)
- Jakim gestem kończymy wigilijne życzenia? łamaniem opłatka czy podaniem ręki? (Łamaniem opłatka)
- Ile dokładnie potraw podaje się tradycyjnie podczas polskiej Wigilii i czemu tyle? (12, na cześć 12 apostołów)
- Z jakiego powodu w niektórych domach zakazuje się mięsa w Wigilię? (Post)
Dla dzieci 10–12 lat
- Które owoce suszone trafiają do kompotu wigilijnego, nadając mu wędzony aromat? (Śliwki)
- Z jakiego regionu Polski pochodzi tradycja chodzenia z garstką ziarna i okadzania domu kadzidłem 6stycznia? (Kaszuby)
- Jak nazywa się zwyczaj szybkiego zrywania się od stołu i potrząsania drzewkiem, aby pobudzić urodzaj? (Chodzenie po szczęście)
- Dlaczego przed Wigilią nie zapala się wszystkich świateł w domu, dopóki nie zaświeci gwiazda? (Symbol oczekiwania na narodziny Jezusa)
- Jakie danie rybne zastępuje karpia na Podlasiu, wykorzystując pierwotnie sandacza? (Zupa „z suszki”)
Dla nastolatków
- Podaj historyczną przyczynę, dla której Polacy jadali postną kolację 24 grudnia, mimo że Kościół nie nakazuje dziś ścisłego postu. (Tradycja ludowa i respekt dla dawnych przepisów postnych)
- Jak nazywa się średniowieczny dramat liturgiczny odegrany w kościołach, który był zalążkiem jasełek? (Ordo Stellae)
- Kiedy wprowadzono w Polsce zwyczaj choinki – w XVII czy XIX w.? (XIX w.)
- Jak nazywał się pierwszy polski autor, który opisał kolędników z gwiazdą w XVI w.? (Mikołaj Rej)
- Który z polskich władców jako pierwszy udzielał wigilijnej jałmużny dworzanom, tworząc zalążek prezentów? (Władysław Jagiełło)
Zagadki o symbolach świątecznych
Trzeci rozdział to szybka podróż po ikonicznych ozdobach: choinkach, bombkach, lampkach czy szopkach. Łamigłówki pomagają dzieciom kojarzyć znaczenie kolorowych dekoracji i ich pochodzenie.
Dla dzieci 4–6 lat
- Zielone igiełki, pachnie lasem w domu. Co to? (Choinka)
- Kolorowa, okrągła i szklana, wisi na gałązce. Co to? (Bombka)
- Błyskają i oświecają choinkę jak małe gwiazdy. Co to? (Lampki)
- Mały aniołek z papieru stoi pod choinką. Co to? (Szopka – figurka anioła)
- Wiszą przy oknie, pachną piernikiem i lukrem. Co to? (Cukrowe laski)
Dla dzieci 7–9 lat
- Który kolor bombek symbolizuje radość i dobrobyt – złoty czy niebieski? (Złoty)
- Jak nazywamy długi papierowy łańcuch, który dawniej chronił dom od złych duchów? (Łańcuch choinkowy)
- Co kładzie się na czubku choinki, by wskazywało drogę wędrowcom? (Gwiazda)
- Z jakiego materiału robiono pierwsze bombki w Niemczech w XIX w.? (Szkło)
- Jaką funkcję pełniły dawniej jabłka zawieszane na drzewku – dekoracyjną czy symboliczną? (Obie – przypominały rajskie jabłko)
Dla dzieci 10–12 lat
- Jak nazywa się polskie miasteczko słynące z ręcznie dmuchanych bombek sprzedawanych na całym świecie? (Krosno-Odrzańskie)
- Kiedy wprowadzono elektryczne lampki choinkowe – XIX czy XX wiek? (XIX w., 1882 r.)
- Które zwierzę obok osła ustawiane jest w szopce, by symbolizować pokorę? (Wół)
- Z jakiego powodu tzw. „pająki” ze słomy i bibułki wisiały pod sufitem w chatach? (Chroniły od chorób i złego oka)
- Co symbolizuje choinkowy dzwoneczek, dobrą nowinę czy bogactwo? (Dobrą nowinę)
Dla nastolatków
- Podaj nazwę styryjskiego miasteczka, w którym powstała pierwsza szklana bombka około 1847 r. (Lauscha)
- Jakiego stopu używa się dziś do posrebrzania wnętrza szklanych ozdób? (Azotan srebra)
- Który papież w 1982 r. kazał ustawić choinkę na placu Św.Piotra, rozpowszechniając zwyczaj w Watykanie? (Jan Paweł II)
- Jak nazywa się polska tradycja ruchomej szopki, której najsłynniejszy przykład można oglądać w Krakowie? (Szopka krakowska)
- Jaki kolor lampek LED zużywa najmniej energii – czerwony, niebieski czy biały? (Czerwony)
Zagadki biblijne związane z narodzeniem Jezusa
Historia betlejemskiej stajenki kryje mnóstwo motywów, które aż proszą się o zamienienie w zagadkę. Od pasterzy po Trzech Króli – biblijne łamigłówki pozwalają dzieciom lepiej zrozumieć sens Bożego Narodzenia, a przy okazji ćwiczą spostrzegawczość i pamięć. Wygodnie jest przenieść je do codziennych rodzinnych spotkań – w aucie, przy stole czy podczas wspólnego ubierania choinki.
Dla dzieci 4–6 lat
- Urodził się w stajence, w żłóbku leży, a nad Nim gwiazda świeci. Kto to? (Jezus)
- Przybiegli z pól zagrać na fujarce i bębenku. Kim byli? (Pasterze)
- W dłoniach trzymają mirrę, złoto oraz kadzidło. Kim są ci wędrowcy? (Trzej Królowie)
- Kto anielskim głosem ogłosił pasterzom „Chwała na wysokości”? (Anioł)
- Mama Jezusa w niebieskim płaszczu. Jak ma na imię? (Maryja)
Dla dzieci 7–9 lat
- Jak nazywa się miasto, w którym narodził się Jezus? (Betlejem)
- Dlaczego Józef szukał noclegu, a gospodarz odpowiadał „nie ma miejsca”? (Zapełnione gospody)
- Jaki znak widzieli Mędrcy na niebie, zanim wyruszyli w drogę? (Gwiazda Betlejemska)
- Z jakiego powodu pasterze pilnowali owiec nocą pod miastem? (Wypas zimowy)
- Do którego króla, zazdrosnego o nowego „króla Żydów”, dotarła wieść o narodzinach? (Herod)
Dla dzieci 10–12 lat
- W jakim języku zapisano pierwsze ewangelie opisujące narodziny Jezusa? (Greckim)
- Jakie trzy dary niosły symbolicznie znaczenie: królewskość, boskość i śmierć? (Złoto, kadzidło, mirra)
- Który prorok zapowiedział narodzenie w słowach „A Ty, Betlejem Efrata…”? (Micheasz)
- Jak brzmiało imię anioła, który zwiastował Maryi, że zostanie matką Mesjasza? (Gabriel)
- W jakiej grocie według tradycji stoi dziś Bazylika Narodzenia Pańskiego? (Grota Narodzenia)
Dla nastolatków
- W którym wieku cesarz Konstantyn polecił zbudować pierwszą bazylikę w Betlejem? (IV)
- Jak brzmi łacińska nazwa bożonarodzeniowej Mszy celebrowanej o północy? (Pasterka)
- Które apokryfy wspominają położną imieniem Salome przy narodzeniu Jezusa? (Protoewangelia Jakuba)
- Z jakiego kraju pochodzi tradycja wystawiania żywych szopek zapoczątkowana przez św. Franciszka? (Włochy)
- Podaj średniowieczny tytuł kolędy zaczynającej się od słów „Angelus emittitur caelitus”. (Anioł pasterzom mówił)
Zagadki muzyczne – kolędy i pastorałki
Kolędowanie to nieodłączny element grudniowych wieczorów. Zagadki o melodiach, refrenach i tytułach wzmacniają pamięć muzyczną i łączą pokolenia przy wspólnym śpiewaniu. Wystarczy nucić kilka taktów lub podsuwać fragment tekstu, a język sam składa się w świąteczną piosenkę.
Dla dzieci 4–6 lat
- „Przybieżeli do… pasterze” – jak kończy się tytuł? (Betlejem)
- Jaka kolęda śpiewa o cichutkiej nocy i świętym śnie? (Cicha noc)
- „Lulajże, Jezuniu” – co robi mama w tej kołysance? (Usypia Jezusa)
- Pastorałka o siedmiu zwierzętach z saniami. O jakim zwierzęciu mowa? (Reniferach)
Dla dzieci 7–9 lat
- Refren „Gloria, gloria, gloria…” należy do której kolędy? (Gdy się Chrystus rodzi)
- Jaki anielski instrument „Grają” w kolędzie „Gdy się Chrystus rodzi”? (Trąby)
- „Pójdźmy wszyscy do…”, dokończ tytuł. (Stajenki)
Dla dzieci 10–12 lat
- O czym opowiada druga zwrotka „Lulajże Jezuniu” – o rączkach czy o oczach? (O roczkach)
- Ile razy w pierwszej zwrotce „Cichej nocy” pojawia się słowo „święta”? (Dwa)
- W refrenie „Gdy śliczna Panna” czego nie mają panny? (Synka swego)
- W jakim języku powstał oryginał „Cichej nocy”? (Niemieckim)
Dla nastolatków
- Który napisał najpiękniejszą polską kolędę „Bóg się rodzi”? (Franciszek Karpiński)
- Jak nazywa się ludowa taneczna forma rytmiczna kolędy „Hej, w dzień narodzenia”? (Mazur)
- W którym roku wpisano „Cichą noc” na listę UNESCO niematerialnego dziedzictwa? (2011)
- Jak brzmi pierwszy wers angielskiej wersji „Przybieżeli do Betlejem”? (Shepherds came to Bethlehem gallantly)
Zagadki przyrodnicze o zimie
Świąteczny czas to nie tylko zapach choinki, lecz również śnieżne krajobrazy. Zagadki o mrozie, śniegu i zwierzętach pokazują, że przyroda zimą wcale nie zasypia – zmienia się i dostarcza nowych tajemnic. Łatwo je wymyślać podczas spaceru po parku czy obserwując karmnik za oknem.
Dla dzieci 4–6 lat
- Białe piórka lecą z nieba, nie zranią, a świat bielą. Co to? (Płatki śniegu)
- Zimny, przezroczysty kocyk przykrywa staw. Co to? (Lód)
- Śnieżny pan z marchewkowym nosem. Kto to? (Bałwan)
- Nocą maluje wzory na szybie. Kto to? (Mróz)
Dla dzieci 7–9 lat
- Które ptaki zostają w Polsce zimą, wróble czy bociany? (Wróble)
- Jak nazywa się zabawa kulkami ze śniegu? (Bitwa na śnieżki)
- Jakie zwierzę śpi w gawrze całą zimę? (Niedźwiedź)
- Co zakopuje w ziemi jesienią wiewiórka, by zjeść zimą? (Orzechy)
Dla dzieci 10–12 lat
- Dlaczego śnieg skrzypi pod butami przy -10 °C, a nie przy 0 °C? (Wyższe tarcie kryształków)
- Jakie drzewo iglaste gubi igły zimą, choć wygląda jak sosna? (Modrzew)
- Co robi jeleń z porożem zimą – zrzuca czy zachowuje? (Zrzuca)
- Jak nazywa się zimowa zorza nad Arktyką, widoczna w grudniu? (Aurora borealis)
Dla nastolatków
- Jakie zjawisko optyczne tworzy halo wokół Słońca w mroźnym powietrzu? (Parhelion)
- Ile gramów wody mieści się w 1 cm³ świeżego śniegu przy temp. -5 °C? (Około 0,1 g)
- Który polarny ssak potrafi spędzić 90% życia na pływającej krze? (Niedźwiedź polarny)
- Jak nazywa się gęsty, pionowy śnieg padający przy silnym wietrze? (Zadymka)