Większość dzieci wypowiada pierwsze słowo około pierwszych urodzin, a pierwsze połączenia dwóch słów, w rodzaju „mama daj”, około 18. miesiąca. To jednak wiek typowy, a nie granica, bo norma tego, kiedy dziecko zaczyna mówić, jest szeroka. Roczniak bez słów nie musi być poza normą. Więcej niż sam kalendarz mówią gaworzenie, gesty i rozumienie mowy.
Większość dzieci zaczyna mówić około pierwszych urodzin, choć norma jest szeroka
Pierwsze słowa większość dzieci wypowiada około pierwszych urodzin. Normy rozwoju mowy IBE opierają się na badaniach zespołu Magdaleny Smoczyńskiej. W granicach normy mieszczą się jednak znaczne odchylenia od typowego harmonogramu.
Kiedy rodzice mówią „zaczął mówić”, mają na myśli jeden z trzech momentów:
- Pierwsze słowo – od niego zaczyna się okres wyrazu.
- Wypowiedzi dwuwyrazowe – zestawienia w rodzaju „mama daj”, u większości dzieci około 18. miesiąca.
- Dłuższe zdania – wypowiedzi z więcej niż dwóch słów, rozwijające się głównie między drugimi a trzecimi urodzinami.
Każda z tych liczb oznacza wiek typowy, a nie granicę. Typowy wiek mówi, kiedy daną umiejętność ma już większość dzieci. Dolną granicę normy wyznacza 10. centyl. Wynik poniżej niego jest niski, czyli niższy od wyników ponad 90% dzieci w tym samym wieku. Czy roczniak bez słów jest więc poza normą? Niekoniecznie. Mówi później niż większość rówieśników, ale wciąż może mieścić się powyżej dolnej granicy.
Kolejne etapy porządkuje periodyzacja Leona Kaczmarka. Dzieli ona rozwój mowy na cztery okresy: melodii, wyrazu, zdania i swoistej mowy dziecięcej, która trwa od 3. do 7. roku życia.
Przez pierwszy rok dziecko uczy się mowy, zanim powie choć słowo

Pierwszy rok życia to okres melodii. Niemowlę porozumiewa się krzykiem, dźwiękiem i gestem. Przy okazji ćwiczy oddech, głos i cały aparat mowy. Słowa pojawiają się dopiero pod koniec tego okresu.
Krzyk i głużenie
Krzyk to pierwszy sposób komunikacji noworodka. Jest przy tym ćwiczeniem oddechu z krótkim wdechem i długim wydechem. Po kilku tygodniach dziecko łączy płacz z tym, że zjawia się mama, więc krzyk zaczyna służyć do wołania. Między 2. a 3. miesiącem pojawia się głużenie, czyli odruchowe, gardłowe dźwięki w rodzaju „agu” czy „khy”. Głużą wszystkie niemowlęta, także te, które nie słyszą. Te dźwięki powstają przy odruchowej pracy gardła, warg i języka. Dlatego samo głużenie nie potwierdza jeszcze, że dziecko dobrze słyszy.
Gaworzenie
Gaworzenie pojawia się zwykle około 6. miesiąca. Od głużenia odróżnia je celowość: dziecko powtarza sylaby w rodzaju „ba-ba” czy „ma-ma” i bawi się nimi. Żeby to robić, musi słyszeć mowę otoczenia i własny głos. Dopiero wtedy porównuje to, co samo wymówiło, z tym, co słyszy. U dzieci z niedosłuchem gaworzenie bywa ubogie albo stopniowo cichnie.
Z tego powodu moment, w którym dziecko zaczyna gaworzyć, mówi wiele o słuchu dziecka. Brak gaworzenia pod koniec pierwszego roku to powód, żeby sprawdzić słuch bez czekania na pierwsze słowa.
Gesty i rozumienie mowy
Pod koniec pierwszego roku rozumienie wyraźnie wyprzedza mówienie. Reakcja dziecka na imię pojawia się zwykle do 9. miesiąca. Wkrótce potem maluch rozumie proste komunikaty, takie jak „daj” czy „chodź”. Zaczyna też powtarzać usłyszane sylaby. To echolalia, czyli naśladowanie mowy otoczenia, które przygotowuje do mówienia własnymi słowami.
Najwięcej mówi jednak gest wskazywania. Pokazywanie palcem pojawia się zwykle około pierwszych urodzin i służy dzieleniu uwagi z dorosłym: dziecko pokazuje psa i sprawdza wzrokiem, czy mama też go widzi. Kto tak robi, wie już, że z drugą osobą można rozmawiać o rzeczach. To znak, że słowa są blisko.
Kiedy dziecko mówi pierwsze słowa i świadomie woła „mama”?
Świadome „mama” pojawia się zwykle około pierwszych urodzin, na początku okresu wyrazu, który trwa mniej więcej do drugich urodzin. O tym, czy to już słowo, decyduje przede wszystkim stałość. Słowem jest każdy dźwięk na stałe przypisany do osoby, przedmiotu lub czynności. Nie ma znaczenia, czy dziecko mówi „kot”, „kotek”, „kici” czy „miau”. Ważne, że ma jakieś słowo albo quasi-słowo na kota, więc „am” i „brum” też się liczą.
To samo kryterium odróżnia słowo od gaworzenia. „Mama” w gaworzeniu jest zabawą sylabami, którą dziecko kieruje do zabawki, sufitu albo taty. Słowem staje się wtedy, gdy pada w stałej sytuacji: na widok mamy albo wtedy, gdy dziecko jej szuka.
Jak policzyć słowa własnego dziecka? Wystarczy przez kilka dni zapisywać każde nowe słowo. Przy każdym sprawdź:
- stałość – dźwięk pada wielokrotnie wobec tej samej osoby, rzeczy albo czynności;
- spontaniczność – dziecko używa go samo, nie tylko powtarza po tobie.
Słownik czynny, czyli słowa, które dziecko samo wypowiada, rośnie na początku drugiego roku powoli. Po przekroczeniu mniej więcej 50 słów u części dzieci następuje wybuch słownikowy i nowe słowa przybywają niemal codziennie. Około 18. miesiąca słownik liczy zwykle kilkadziesiąt słów, a około 24. miesiąca bywa już znacznie większy.
W okresie wyrazu jedno słowo często zastępuje całe zdanie. „Mama” może znaczyć „mamo, chodź”, „to kubek mamy” albo „weź mnie na ręce”. Sens zdradzają sytuacja, gest i ton. Gdy dorosły nie odczyta tego sensu, dziecko może sięgnąć po krzyk zamiast mówienia.
Pierwsze zdania dziecko składa z dwóch słów
Połączenia dwóch słów pojawiają się u większości dzieci około 18. miesiąca i zapowiadają okres zdania. Pierwsze zdania to zestawienia w rodzaju „mama daj” czy „nie ma kici”, czyli zwykle bez końcówek i spójników.
Między drugimi a trzecimi urodzinami, w okresie zdania, mowa staje się głównym sposobem porozumiewania się. Wypowiedzi wydłużają się wtedy do trzech, czterech słów. Słownik trzylatka liczy zwykle około tysiąca słów. Typowe dla tego etapu są zamienione głoski, jak „sapka” zamiast „czapka”, pomylone końcówki, na przykład „dwa kotów”, i słowa wymyślone przez analogię.
Wymowa dojrzewa jeszcze przez cały wiek przedszkolny, dlatego takie błędy u trzylatka są normalne. Z tego samego powodu przedwczesna jest u niego nauka wymawiania głoski r.
Od czego zależy, kiedy dziecko zacznie mówić?

Moment pojawienia się pierwszych słów i zdań przesuwa kilka czynników: słuch, rozwój ruchowy i ilość rozmowy z dorosłym, a w mniejszym stopniu płeć. Każdy z nich zmienia prawdopodobieństwo, ale nie przesądza o tym, jak będzie u konkretnego dziecka.
Każdy czynnik działa inną drogą:
- Słuch – warunek naśladowania mowy.
- Rozwój ruchowy – mówienie wymaga precyzyjnej pracy warg, języka i żuchwy. Obniżone albo wzmożone napięcie mięśniowe utrudnia sterowanie aparatem artykulacyjnym.
- Rozmowa z dorosłym – mowa kierowana do dziecka, wolniejsza i bardziej melodyjna, daje mu materiał do nauki; im więcej rozmowy przy codziennych czynnościach, tym więcej wzorów.
Na ostatni z tych czynników masz największy wpływ. W praktyce nauka mówienia u dziecka zaczyna się od komentowania tego, co akurat razem robicie.
Płeć zmienia niewiele. Badanie różnic między płciami objęło 13 783 europejskich dzieci ocenianych adaptacjami kwestionariuszy MacArthur-Bates. Polską wersją tego samego narzędzia jest IRMIK. Dziewczynki średnio nieco wyprzedzały chłopców. Późniejszego startu mowy chłopca nie tłumaczy więc sama płeć.
Dwujęzyczność wpływa przede wszystkim na wynik mierzony w jednym języku. W badaniu dzieci dwujęzycznych porównywano obie grupy w jednym języku. Dzieci jednojęzyczne miały w tych porównaniach istotnie większe słownictwo i bardziej rozwiniętą gramatykę. U dzieci dwujęzycznych słownictwo i gramatyka w każdym języku zależały od tego, jaką część słyszanej mowy stanowił ten język. Słowa dziecka dwujęzycznego warto liczyć łącznie, z obu języków.
Kiedy wolniejsza mowa to sygnał, żeby pójść z dzieckiem do logopedy?
O konsultacji decydują konkretne sygnały w określonym wieku, a nie porównanie z dziećmi znajomych ani rada „poczekaj”. Na tej zasadzie zbudowano zrewidowane kamienie milowe CDC. Zawierają one umiejętności, które opanowuje większość dzieci w danym wieku, czyli 75% lub więcej. Z przeciętnego wieku, czyli 50. centyla, zrezygnowano, bo przy nim trudno ocenić, co znaczy brak danej umiejętności. Zmiany mają pomóc lekarzom i rodzinom uniknąć postawy „poczekajmy, zobaczymy”.
Skąd wiedzieć, czy dziecko po prostu się nie spieszy? Najwięcej mówi to, co robi poza słowami. Dziecko, które robi „papa” na pożegnanie, porozumiewa się już gestem. Kiedy obok słów brakuje też rozumienia mowy i gestów, ocena specjalisty jest potrzebna szybciej.
Konsultacji wymagają zwłaszcza te sygnały:
- Brak gaworzenia i gestów w 12. miesiącu – wizyta i badanie słuchu bez czekania na pierwsze słowa.
- Ani jednego słowa w 16. miesiącu – konsultacja, nawet jeśli dziecko dobrze rozumie.
- Dwulatek bez spontanicznych połączeń dwóch słów albo z mniej niż 50 słowami – ocena rozwoju mowy.
- Utrata słów, które dziecko już mówiło, w dowolnym wieku – osobny i pilny powód do wizyty.
- Słaba reakcja na głos, imię i dźwięki – badanie słuchu niezależnie od wieku.
Część dzieci, które zaczynają mówić później, nadrabia zaległości, ale nie da się z góry przewidzieć, które. Opóźniony rozwój mowy łatwiej ocenić wcześnie, dlatego trzymaj się tej kolejności:
- Zacznij od pediatry, przy najbliższym bilansie albo wcześniej. Lekarz oceni rozwój całościowo i w razie potrzeby skieruje dziecko do neurologa.
- Zrób badanie słuchu przy każdym podejrzeniu opóźnienia, także wtedy, gdy badanie przesiewowe po urodzeniu wyszło prawidłowo.
- Umów wizytę u logopedy, który sprawdzi rozumienie mowy, mówienie i sprawność aparatu artykulacyjnego.
