Dziecko rośnie najszybciej w pierwszym roku życia: przybywa mu wtedy około 25 cm, czyli mniej więcej połowa długości urodzeniowej. Potem tempo spada z roku na rok, do około 5–6 cm rocznie w wieku przedszkolnym i szkolnym. Ten spadek przerywa dopiero skok dojrzewania. O tym, jak szybko rośnie dziecko, więcej mówi tor na siatce centylowej niż pojedynczy pomiar.
Ile mierzy i waży noworodek i od czego to zależy?
Dziecko urodzone o czasie, czyli między 37. a 42. tygodniem ciąży, według materiałów Collegium Medicum UMK mierzy zwykle 47–55 cm i waży 2,5–4,5 kg. Skąd różnice kilku centymetrów między noworodkami z tej samej sali? Wymiary urodzeniowe zależą przede wszystkim od wieku ciążowego, czyli od liczby tygodni spędzonych w macicy. Dopiero w drugiej kolejności liczą się rodność, wzrost matki i płeć dziecka.
Dolny kraniec tego przedziału wyznacza próg małej masy. Zgodnie z definicją WHO mała masa urodzeniowa to masa przy urodzeniu poniżej 2500 g. Duża masa urodzeniowa to zwykle masa powyżej 4000 g. Mała masa wynika z wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrastania płodu, z wcześniactwa albo z obu tych przyczyn naraz. Część ich źródeł, na przykład praca łożyska, pozostaje poza twoim wpływem.
Pierwszy pomiar długości bywa przy tym nieprecyzyjny. Noworodek leży z podkurczonymi nóżkami, więc rozbieżność między wynikiem ze szpitala a pomiarem z pierwszej wizyty u pediatry zwykle wynika z techniki pomiaru. Od dokładności pomiaru zależy też obliczanie wzrostu dziecka.
W pierwszym roku dziecko rośnie najszybciej w całym życiu
Według standardów WHO długość ciała rośnie w pierwszym roku z około 50 do około 75 cm, czyli o mniej więcej 25 cm w dwanaście miesięcy. Takiego tempa dziecko nie osiąga już nigdy później, także w okresie dojrzewania.
Przyrost w kolejnych okresach dwumiesięcznych według median WHO dla chłopców:
- 0–2 miesiące – 8,5 cm
- 2–4 miesiące – 5,6 cm
- 4–6 miesięcy – 3,7 cm
- 6–8 miesięcy – 3,0 cm
- 8–10 miesięcy – 2,7 cm
- 10–12 miesięcy – 2,5 cm
Wzrost przychodzi przy tym skokami. W ciągu jednej doby niemowlę potrafi wydłużyć się o 0,5–2,5 cm, a potem przez 2 do 63 dni rosnąć niezauważalnie. Spadek tempa widać po ubrankach. Rozmiary różnią się o 6 cm, więc w pierwszych dwóch miesiącach dziecko przechodzi zwykle ponad jeden rozmiar, a w ostatnich dwóch niespełna pół.
Zwalnianie nie kończy się z pierwszymi urodzinami, co widać w analizie kohort Harpenden i ALSPAC.
Ile niemowlę przybiera na wadze z miesiąca na miesiąc?
Masa ciała zaczyna od spadku. W pierwszych dniach noworodek traci zwykle 5–7% masy urodzeniowej i odzyskuje ją do 14. doby, według opracowania za A. Bałandą. Ten fizjologiczny spadek masy ciała wynika z utraty wody i wydalenia smółki w czasie, gdy pokarmu jest jeszcze niewiele.
Większy ubytek wymaga uwagi położnej, choć sam w sobie nie przesądza o problemie. W badaniu spadku masy noworodków karmionych wyłącznie piersią blisko 5% dzieci urodzonych siłami natury straciło po 48 godzinach co najmniej 10% masy urodzeniowej. Wśród urodzonych przez cesarskie cięcie odsetek ten przekroczył 10%.
Po odrobieniu spadku przyrost masy ciała z kwartału na kwartał maleje. Według median WHO dla chłopców niemowlę przybiera 1023 g w pierwszym miesiącu, 1196 g w drugim i 815 g w trzecim, a w dwunastym już 239 g. Pojedyncze ważenie zależy od pory karmienia i pełnej pieluszki.
Dwa punkty orientacyjne porządkują ten obraz. Masa urodzeniowa podwaja się zwykle około 5. miesiąca, a potraja w okolicy 12. miesiąca.
Ile dziecko rośnie w kolejnych latach i kiedy przestaje?
Tempo po pierwszych urodzinach wyraźnie spada. Orientacyjne roczne przyrosty w kolejnych przedziałach wieku:
- Drugi rok życia (12.–24. miesiąc) – około 10–15 cm
- Trzeci rok życia (24.–36. miesiąc) – około 8–9 cm
- Od 4. roku do początku dojrzewania – około 5–6 cm rocznie
- Okres tuż przed skokiem – przejściowe minimum, w badaniu greckich dzieci 5,18 cm rocznie u chłopców i 6,45 cm u dziewcząt
Ostatni z tych etapów bywa mylony z zahamowaniem wzrostu. Czy takie zwolnienie oznacza problem? Zwykle nie: to końcówka spadku tempa trwającego od niemowlęctwa, który przerywają dopiero narastające hormony płciowe. Dziecko dojrzewające później przechodzi przez ten etap dłużej, więc przez rok czy dwa może wyraźnie odstawać wzrostem od klasy.
Skok pokwitaniowy przychodzi u dziewcząt wcześniej – chłopcy osiągają szczyt tempa wzrostu średnio dwa lata później. W badaniu szczytu tempa wzrostu szczytowe tempo wyniosło 9,8 cm rocznie u dziewcząt. U chłopców wyniosło ono 11,3 cm rocznie. Rozrzut terminów jest duży: u poszczególnych dzieci szczyt wypada już w wieku 10 lat u dziewcząt, a u chłopców nawet dopiero w wieku 17 lat. U dziewcząt szczyt zwykle poprzedza pierwszą miesiączkę.
Po szczycie tempo równie gwałtownie spada do zera i wzrastanie się kończy. Dzieje się tak, gdy pod wpływem hormonów płciowych zamykają się chrząstki nasadowe – warstwy chrząstki przy końcach kości długich, w których kość przybiera na długości. Dziewczęta kończą rosnąć zwykle w wieku 15–16,5 roku, chłopcy w wieku 16–17 lat, czasem później. Im wcześniej dziecko zaczęło dojrzewać, tym wcześniej osiąga wzrost końcowy.
Na to, jak szybko rośnie dziecko, wpływają geny, hormony, sen i jedzenie
Czynniki wzrastania dzielą się na dwie grupy. Geny w dużej mierze wyznaczają, dokąd dziecko zmierza. Hormony, sen, odżywienie, choroby i przewlekły stres decydują, w jakim tempie tam dochodzi.
Udział genów jest duży. Badanie bliźniąt z ośmiu krajów oszacowało odziedziczalność wzrostu na 0,87–0,93 u dorosłych mężczyzn. Wynik zależał od populacji. U kobiet szacunki bardziej różniły się między krajami i wyniosły 0,68–0,84. Odziedziczalność to część różnic we wzroście między ludźmi danej populacji, którą tłumaczą różnice genetyczne – nie wzrost przypisany konkretnemu dziecku.
Tempo wzrastania reguluje przede wszystkim hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. Jego działanie wymaga prawidłowego poziomu hormonów tarczycy. Pozostałe czynniki działają jak paliwo albo hamulec:
- Sen – największe wyrzuty hormonu wzrostu przypadają na głęboki sen nocny.
- Odżywienie – niedobór energii i białka spowalnia przyrosty. Witamina D i wapń są potrzebne do mineralizacji kości.
- Choroby przewlekłe – długotrwały stan zapalny albo zaburzenia wchłaniania odbierają organizmowi materiał do wzrastania.
- Przewlekły stres – długotrwałe napięcie emocjonalne może osłabiać wydzielanie hormonu wzrostu.
Hamulec często puszcza po ustąpieniu przyczyny. Po przebytej chorobie albo okresie słabszego jedzenia dziecko zwykle nadrabia zaległość: wzrost wyrównawczy przyspiesza tempo ponad typowe dla wieku, aż dziecko wróci w okolice dawnego toru. U zdrowego, dobrze odżywionego dziecka suplementy wzrostu nie przyspieszają. Witamina D uzupełnia niedobór, ale nie dokłada centymetrów ponad to, co wyznaczają geny.
Siatka centylowa pokazuje, czy dziecko trzyma swoje tempo
Jak sprawdzić, czy dziecko rośnie we właściwym tempie? Nanieś kolejne pomiary na siatkę centylową i patrz na tor, który tworzą. Centyl mówi, ilu rówieśników tej samej płci jest niższych: 25. centyl oznacza 25 dzieci na 100. Zdrowe dziecko zwykle porusza się wzdłuż swojego kanału centylowego, czyli pasa między dwiema sąsiednimi liniami.
Sygnałem do rozmowy z pediatrą o tempie wzrastania jest przekroczenie dwóch linii centylowych w górę lub w dół. Przedział 3–97 obejmuje 94 na 100 zdrowych dzieci, przedział 10–90 – 80 na 100. Niskorosłość wyznacza z kolei sama pozycja na siatce, czyli wzrost poniżej 10. centyla lub poniżej 1,5 SD.
Siatki WHO obejmują wiek od urodzenia do 5 lat, polskie siatki OLA i OLAF – od 3 do 18 lat. Według zaleceń Instytutu Matki i Dziecka u małych dzieci stosuje się standard WHO. W ocenie klinicznej starszych bezpieczniej sięgać po normy krajowe. Wcześniaka ocenia się na specjalnych siatkach dla wcześniaków, według wieku biologicznego.