Trening umiejętności społecznych dla dzieci to zajęcia w małej grupie, na których dziecko ćwiczy, jak dołączyć do zabawy, poprosić o pomoc albo odmówić koledze. Uczy się przez scenki i zabawy, a nie przez pogadanki o emocjach. Każde spotkanie ma ten sam rytm, więc dziecko zawsze wie, co będzie dalej. Z czasem przenosi nowe zachowania na szkolną przerwę i podwórko.
Na czym polega trening umiejętności społecznych dla dzieci?
Trening Umiejętności Społecznych (TUS) to zajęcia w małej grupie, na których dziecko pod okiem trenera ćwiczy konkretne zachowania z codziennych kontaktów z innymi. Dziecko uczy się tu bardzo praktycznych rzeczy: jak dołączyć do zabawy, poprosić o pomoc albo odmówić koledze.
Metoda wywodzi się z programu Skillstreaming, który opracował amerykański psycholog Arnold Goldstein. Dlatego w ofertach możesz spotkać też nazwę metoda Goldsteina. Jej założenie jest proste: umiejętności społeczne to zachowania, których można się nauczyć, tak jak jazdy na rowerze, przez pokaz, próbę i powtórkę.
TUS jest więc bliżej treningu niż klasycznej terapii. Dziecko nie słucha pogadanek o emocjach. Na zajęciach grupowych większość czasu zajmuje praktyczny trening zachowań w scenkach i zabawach.
Każde spotkanie TUS ma stały i przewidywalny rytm
Spotkanie trwa zwykle około godziny. Jego etapy co tydzień idą w tej samej kolejności. Przykładowy podział 55-minutowych zajęć wygląda tak:
- Rundka – 5–10 minut: powitanie i krótka opowieść każdego dziecka o minionym tygodniu, także o tym, jak poszło zadanie.
- Modelowanie zachowań – 10 minut: trener nazywa nową umiejętność, rozkłada ją na kroki i odgrywa w scence.
- Odgrywanie ról – 20 minut: dzieci w parach lub trójkach ćwiczą umiejętność w scenkach z życia.
- Informacja zwrotna – 10 minut: grupa i trener mówią, co się udało, a co można zrobić inaczej.
- Zadanie na tydzień – 5 minut: każde dziecko wybiera, gdzie spróbuje umiejętności w domu lub w szkole.
Dziecko, które nie chce zagrać scenki, może najpierw patrzeć albo dostać mniejszą rolę i dołączyć, gdy poczuje się pewniej. Stały rytm daje dzieciom poczucie bezpieczeństwa, bo zawsze wiedzą, co będzie dalej.
Umiejętności społecznych dziecko uczy się głównie przez obserwację i zabawę
Większość dzieci uczy się relacji bez żadnego programu: patrzy na dorosłych, naśladuje ich i próbuje w zabawie z rówieśnikami. Przy każdej kłótni o łopatkę i każdej wspólnej budowli z klocków dziecko sprawdza, co działa, a co nie.
Pierwszym wzorem w tej nauce jest rodzic. Dziecko powtarza, jak mama przeprasza, prosi i rozmawia z innymi, często słowo w słowo.
Części dzieci sama obserwacja nie wystarcza. Potrzebują, żeby ktoś rozłożył umiejętność na kroki i dał im bezpieczne miejsce do ćwiczeń, gdzie pomyłka nic nie kosztuje. Tę lukę wypełnia TUS.
Pierwsze grupy tworzy się zwykle dla dzieci w wieku przedszkolnym, od 4–5 lat. Dlaczego tak wcześnie? Młodsze dziecko łatwiej przyswaja nowe zachowania. Nawyki takie jak wyrywanie zabawek zamiast proszenia jeszcze się u niego nie utrwaliły.
Dla kogo jest TUS i kiedy warto zapisać dziecko?
Diagnoza nie jest warunkiem udziału w TUS. Liczy się to, jak dziecko radzi sobie w grupie i czego mu w niej brakuje. TUS ćwiczy relacje w grupie, a ze zmysłami i ciałem pracuje się na zajęciach sensorycznych dla dzieci.
Rodzice najczęściej zgłaszają dzieci z takimi sygnałami z codzienności:
- Stanie z boku – dziecko chce się bawić, ale nie wie, jak dołączyć do zabawy.
- Kłótnie o zasady – każda gra kończy się sporem o to, kto ma rację.
- Niechęć do przegranej – porażka w grze kończy się łzami albo rzucaniem pionkami.
- Wybuchy złości – impulsywność bierze górę, zanim dziecko zdąży pomyśleć.
- Wycofanie – dzieci nieśmiałe i wycofane unikają kontaktu z rówieśnikami.
- Trudności adaptacyjne – po zmianie szkoły dziecko długo nie może się odnaleźć.
Na TUS chodzą też dzieci z ADHD, w spektrum autyzmu i z zespołem Aspergera. W grupach są zwykle dzieci w wieku od 4–5 do 14–15 lat, dobrane według wieku i potrzeb.
Co daje dziecku trening umiejętności społecznych?
Najważniejszym efektem TUS jest to, że dziecko przenosi ćwiczone zachowania na szkolną przerwę i podwórko. Prowadzący nazywają to generalizacją umiejętności. Pierwsze zmiany rodzice zauważają zwykle po kilku spotkaniach.
Lepsza rozmowa z rówieśnikami
Na zajęciach dziecko uczy się przedstawiać, zaczynać i podtrzymywać rozmowę oraz zadawać pytania. Ćwiczy też proszenie o pomoc, mówienie, co myśli, i asertywną odmowę. Aktywne słuchanie, czyli patrzenie na rozmówcę i dopytywanie, przychodzi przy okazji.
Weź przykład dołączania do zabawy. Przed treningiem dziecko krąży wokół grupy albo wbiega w środek gry i zabiera piłkę. Po treningu podchodzi, chwilę patrzy, a potem pyta: „Mogę grać z wami?”. Kiedy słyszy odmowę, umie zapytać o następną rundę, zamiast się obrażać.
Lepsze panowanie nad emocjami
Dziecko uczy się rozpoznawać i nazywać emocje, swoje i cudze. Odróżnia złość od smutku i rozczarowania, a po minie kolegi poznaje, że ten się boi. Od tego zaczyna się regulacja emocji.
Następny krok to sposoby na złość i napięcie: zatrzymać się, odejść na bok, powiedzieć „jestem zły”. Po treningu dzieci rzadziej reagują impulsywnie na zaczepki kolegów.
Czy dziecko ma przestać się złościć? Nie, i dla wielu dzieci to na zajęciach zaskoczenie: każda emocja jest w porządku. Ćwiczy się tylko sposób, w jaki ją wyrażają.
Lepsza współpraca i rozwiązywanie sporów
W grach zespołowych dziecko ćwiczy czekanie na swoją kolej i trzymanie się zasad, nawet gdy przegrywa. Uczy się szukać rozwiązania, na które zgodzą się obie strony: losowania, grania na zmianę, wyboru innej gry. Przyjmuje też krytykę bez obrażania się na całą grupę.
Po treningu dzieci lepiej współpracują i chętniej wychodzą z inicjatywą. To dodaje im pewności siebie. Jak szybko to przychodzi? Zależy od dziecka, ale postępy wymagają czasu i ćwiczenia poza zajęciami.
Jak wybrać zajęcia TUS i o co zapytać trenera?
Zajęcia TUS są zwykle zorganizowane podobnie. Grupa liczy 4–8 dzieci i spotyka się raz w tygodniu, w stałym terminie, na 45–60 minut. Cykl obejmuje 10–15 spotkań. Przed startem odbywa się konsultacja kwalifikacyjna, czyli rozmowa z rodzicem i poznanie dziecka.
Przed zapisem zapytaj prowadzącego o kilka spraw:
- Przygotowanie trenera – jakie ma wykształcenie i gdzie zdobył certyfikat trenera TUS, bo nie ma jednego państwowego uprawnienia.
- Liczebność grupy – ile dzieci będzie na zajęciach i ilu dorosłych je prowadzi.
- Dobór uczestników – jak powstaje grupa i czy to grupa zamknięta, w której przez cały cykl są te same dzieci.
- Informacja zwrotna dla rodziców – w jakiej formie i jak często dowiesz się o postępach.
Rodzice zwykle nie uczestniczą w zajęciach. Kiedy mamy nie ma w sali, dziecko śmielej próbuje nowych zachowań i nie szuka u niej podpowiedzi.