Rodzina zastępcza to miejsce, gdzie dziecko po trudnych doświadczeniach może w końcu odetchnąć i poczuć się bezpiecznie. To opieka z sercem, ale też odpowiedzialność i współpraca z instytucjami, by dać dziecku stabilność, jakiej potrzebuje. Dowiesz się, kto może podjąć się tej roli, jak wygląda proces kwalifikacji i jakie wsparcie przysługuje opiekunom. To historia o codzienności pełnej wyzwań, ale też ogromnej satysfakcji z pomagania.
Kim jest rodzina zastępcza i jaka jest jej rola?
Rodzina zastępcza to forma rodzinnej pieczy zastępczej, która przejmuje całodobową opiekę nad dzieckiem, gdy rodzice biologiczni nie są w stanie zapewnić mu bezpieczeństwa, wychowania i zaspokojenia podstawowych potrzeb. Chodzi zarówno o sytuacje nagłe (np. zagrożenie zdrowia lub życia dziecka), jak i o dłuższe kryzysy w rodzinie pochodzenia, w tym ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej. Dziecko trafia do rodziny zastępczej na podstawie decyzji sądu rodzinnego lub – w sytuacjach pilnych – tymczasowo, a pobyt może trwać do momentu powrotu do rodziców, przysposobienia (adopcji) albo osiągnięcia dorosłości. Piecza ta ma więc charakter ochronny i rozwojowy, a nie tylko opiekuńczy.
Rola rodziny zastępczej nie kończy się na zapewnieniu dachu nad głową. Rodzina zastępcza zapewnia dziecku stabilne warunki emocjonalne i wychowawcze, dba o naukę szkolną, zdrowie, kontakty z rówieśnikami oraz poczucie bezpieczeństwa potrzebne do odbudowy zaufania dorosłym. W wielu przypadkach dziecko przychodzi z doświadczeniem przemocy, zaniedbań albo długotrwałej niestabilności, więc ważne jest stworzenie przewidywalnego rytmu dnia i jasnych zasad. Rodzina zastępcza uczestniczy też w działaniach naprawczych wokół dziecka – współpracuje z sądem rodzinnym, koordynatorem pieczy zastępczej, psychologiem oraz ośrodkami pomocy społecznej. Ta współpraca obejmuje m.in. realizację zaleceń specjalistów, umożliwianie kontaktów dziecka z rodziną biologiczną, jeśli sąd na to zezwala, oraz przekazywanie informacji o postępach i trudnościach wychowawczych.
Warto podkreślić, że rodzina zastępcza nie staje się automatycznie rodziną adopcyjną i nie otrzymuje pełni władzy rodzicielskiej, lecz działa w interesie dziecka i na rzecz jego dobra tu i teraz. Ostatecznym celem systemu nie zawsze jest adopcja. Niekiedy celem jest powrót dziecka do rodziców biologicznych po poprawie sytuacji domowej, a innym razem – przygotowanie młodej osoby do samodzielnego życia w dorosłości.
Jakie są rodzaje rodzin zastępczych w Polsce i czym się różnią?
System przewiduje kilka form pieczy zastępczej. Różnią się one stopniem pokrewieństwa z dzieckiem, poziomem przygotowania formalnego oraz zakresem obowiązków opiekuńczych.
Podstawowe typy rodzin zastępczych:
- Rodzina zastępcza spokrewniona – tworzą ją najbliżsi krewni dziecka, najczęściej dziadkowie lub pełnoletnie rodzeństwo. Jest to rozwiązanie wybierane zwłaszcza wtedy, gdy dziecko można pozostawić w swoim kręgu rodzinnym i relacyjnie blisko domu. Wymagania formalne wobec takich opiekunów są uproszczone. Zadaniem tej rodziny jest zapewnienie opieki, wychowania, codziennego utrzymania i wsparcia emocjonalnego, a także współpraca z instytucjami prowadzącymi sprawę dziecka.
- Rodzina zastępcza niezawodowa – tworzą ją osoby niebędące wstępnymi dziecka ani jego rodzeństwem. Mogą to być dalsi krewni (np. ciocia) albo osoby całkowicie niespokrewnione. Taka rodzina nie jest zatrudniana na umowę i nie traktuje pieczy jako pracy etatowej, ale nadal przechodzi kwalifikację, szkolenie i podlega nadzorowi koordynatora pieczy zastępczej. W rodzinie zastępczej niezawodowej może przebywać jednocześnie do trójki dzieci lub młodych dorosłych, którzy osiągnęli pełnoletniość w pieczy i kontynuują naukę, przy czym limit ten może być podniesiony, gdy chodzi o wspólne umieszczenie rodzeństwa.
- Rodzina zastępcza zawodowa – w tej formie opiekunowie są przygotowani i funkcjonują na podstawie umowy ze starostą powiatu. To praca wykonywana w sposób stały, obejmująca gotowość do przyjęcia dzieci z poważniejszymi doświadczeniami kryzysowymi i większymi potrzebami wychowawczymi. Obowiązuje limit liczby dzieci zbliżony do rodzin niezawodowych, z możliwością zwiększenia przy rodzeństwach. W ramach rodzin zawodowych wyróżnia się rodzinę zastępczą pełniącą funkcję pogotowia rodzinnego gotową przyjąć dziecko natychmiast, często interwencyjnie, np. po odebraniu z domu z powodu przemocy oraz rodzinę zastępczą specjalistyczną przyjmującą dzieci wymagające szczególnego wsparcia, np. dzieci z niepełnosprawnościami lub poważnymi problemami zdrowotnymi i rozwojowymi.
- Rodzinny dom dziecka – to forma rodzinnej pieczy zastępczej zbliżona do rodzin zawodowych, ale obejmująca opiekę nad większą grupą wychowanków. W rodzinnym domu dziecka standardowo może przebywać do ośmiorga dzieci albo pełnoletnich wychowanków kontynuujących naukę. Limit może być przekroczony, jeśli w grę wchodzi umieszczenie licznego rodzeństwa. Prowadzący rodzinny dom dziecka zapewniają wychowanie i codzienne funkcjonowanie całej grupy w warunkach możliwie zbliżonych do życia dużej rodziny, zamiast modelu placówki.
Kto może zostać rodziną zastępczą?
Nie ma wymogu, by kandydaci byli małżeństwem albo mieli własne dzieci. Rodziną zastępczą może zostać małżeństwo lub osoba samotna, o ile zostanie oceniona jako zdolna do sprawowania opieki nad dzieckiem. Ustawa określa kryteria formalne i zdroworozsądkowe, które mają zapewnić dziecku bezpieczeństwo i stabilne warunki życia.
Najważniejsze wymogi stawiane kandydatom:
- Pełnoletniość oraz pełna zdolność do czynności prawnych – kandydat musi być dorosły i mieć możliwość samodzielnego podejmowania decyzji prawnych w imieniu dziecka.
- Niekaralność za przestępstwo umyślne, w szczególności przeciwko życiu, zdrowiu, wolności seksualnej lub rodzinie, oraz brak postępowań mogących podważać bezpieczeństwo dziecka.
- Stan zdrowia fizycznego i psychicznego pozwalający na sprawowanie opieki nad dzieckiem – kandydat przedstawia zaświadczenia lekarskie, że nie ma przeciwwskazań zdrowotnych ani poważnych zaburzeń utrudniających wychowanie dziecka.
- Stabilne warunki bytowe, w tym stałe źródło utrzymania oraz odpowiednie warunki mieszkaniowe, tak aby dziecko miało zapewnione miejsce do spania, nauki i codziennego funkcjonowania. Nie chodzi o luksus, ale o bezpieczeństwo, czystość i przewidywalność.
- Brak ograniczeń władzy rodzicielskiej wobec własnych dzieci – osoba, która ma poważne problemy wychowawcze we własnej rodzinie i podlega nadzorowi sądu, nie uzyska kwalifikacji.
- Gotowość do współpracy z instytucjami systemu pieczy zastępczej oraz przestrzegania zaleceń specjalistów, w tym psychologów, pedagogów, koordynatora pieczy i sądu.
- Predyspozycje wychowawcze i motywacja do podjęcia opieki nad dzieckiem po przejściach, oceniane w trakcie rozmów kwalifikacyjnych i badania psychologicznego. Oceniane są m.in. cierpliwość, umiejętność radzenia sobie w sytuacjach stresowych, gotowość do pracy z traumą oraz akceptacja historii dziecka, łącznie z jego więzią z rodziną biologiczną.
W praktyce oznacza to, że kandydatem może być zarówno para w długoletnim związku, jak i osoba samotna, pod warunkiem że jest w stanie zapewnić dziecku bezpieczne środowisko wychowawcze, stabilność emocjonalną i współpracę z systemem pieczy zastępczej. Wymogi nie koncentrują się wyłącznie na metrażu mieszkania czy poziomie dochodów. Duży nacisk kładziony jest na zdolność do stworzenia przewidywalnych relacji i przyjęcia dziecka z jego trudnymi doświadczeniami, co później jest jeszcze pogłębiane na etapie szkoleń i kwalifikacji.
Jak przygotować się do decyzji o zostaniu rodziną zastępczą?
Decyzja o podjęciu roli rodziny zastępczej nie sprowadza się tylko do spełnienia warunków formalnych. To zobowiązanie, które całkowicie zmienia codzienne życie wszystkich domowników. Przed zgłoszeniem swojej kandydatury przyszli opiekunowie powinni otwarcie omówić w rodzinie gotowość na przyjęcie dziecka z doświadczeniem straty, zaniedbania lub przemocy oraz gotowość do długotrwałego wsparcia emocjonalnego i wychowawczego. W praktyce oznacza to rozmowę nie tylko między partnerami, ale również z własnymi dziećmi, jeśli mieszkają w domu. Ważne jest, czy wszyscy rozumieją, że nowe dziecko może mieć trudności z zaufaniem dorosłym, może reagować złością, wycofaniem lub lękiem i będzie potrzebować uważności zamiast oceny.
Kandydat powinien realistycznie spojrzeć na organizację dnia i własne zasoby. Dziecko umieszczone w pieczy zastępczej często wymaga częstszych wizyt specjalistycznych – psychologa, terapeuty, lekarzy, zajęć wyrównawczych czy wsparcia edukacyjnego. To oznacza czas na dojazdy, elastyczność w pracy i gotowość do kontaktu z instytucjami. Warto również rozważyć, czy dom jest gotowy na formalną współpracę z koordynatorem pieczy zastępczej, asystentem rodziny biologicznej dziecka oraz sądem rodzinnym w sprawach dotyczących kontaktów, planu pomocy dziecku i dokumentacji postępów. Nie każdy czuje się komfortowo z regularnym raportowaniem sytuacji rodzinnej osobom z zewnątrz – a to element stały w pieczy zastępczej.
Ważna jest też motywacja. Chodzi o gotowość zapewnienia bezpiecznego środowiska, a nie o chęć ratowania dziecka za wszelką cenę czy zastąpienia rodziców biologicznych. Kandydaci muszą zaakceptować scenariusz, w którym dziecko po pewnym czasie wróci do swojej rodziny biologicznej, jeśli sąd uzna, że to możliwe i bezpieczne. Rola rodziny zastępczej polega na opiece tu i teraz, przy jednoczesnym szacunku do historii dziecka i do jego relacji z rodziną pochodzenia, nawet jeśli te relacje są trudne.
Gdzie zgłosić chęć zostania rodziną zastępczą i od czego zacząć?
Procedura rozpoczyna się lokalnie. Osoba lub para zainteresowana pełnieniem funkcji rodziny zastępczej kontaktuje się z organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej, którym jest zwykle Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) albo – w miastach na prawach powiatu – miejski ośrodek pomocy, np. MOPS lub MOPR. Pierwszy kontakt może mieć formę rozmowy telefonicznej, wizyty osobistej lub zgłoszenia pisemnego. Na tym etapie kandydat otrzymuje informacje o wymaganiach ustawowych, kolejnych krokach kwalifikacji oraz różnicach między formami pieczy (spokrewniona, niezawodowa, zawodowa, rodzinny dom dziecka). Często już podczas tego spotkania proponowana jest rozmowa z koordynatorem pieczy zastępczej lub psychologiem, aby wstępnie ocenić motywację i omówić oczekiwania wobec przyszłej roli.
Po tej rozmowie kandydat składa pisemny wniosek o rozpoczęcie procedury kwalifikacyjnej. Wniosek trafia do PCPR lub odpowiedniej komórki MOPS/MOPR i rozpoczyna formalny proces oceny kandydata, który obejmuje zebranie dokumentów, wizytę w domu, rozmowy psychologiczne oraz skierowanie na szkolenie dla kandydatów. W przypadku planowania pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej albo prowadzenia rodzinnego domu dziecka wniosek może dotyczyć również zawarcia umowy o pełnienie tej funkcji. Po pozytywnej ocenie wstępnej kandydat jest kwalifikowany do szkolenia przygotowującego do sprawowania pieczy zastępczej, a następnie uzyskuje zaświadczenie potwierdzające spełnienie wymogów formalnych i ukończenie szkolenia.
W wielu powiatach funkcjonują gotowe formularze – wniosek o wstępną kwalifikację kandydata do pełnienia funkcji rodziny zastępczej, które można pobrać i złożyć osobiście. Taki wniosek zwykle zawiera podstawowe dane osobowe, deklarację gotowości do odbycia wizyty domowej i konsultacji psychologicznej oraz zgodę na sprawdzenie niekaralności. Złożenie wniosku nie oznacza jeszcze dopasowania konkretnego dziecka – to dopiero wejście do procesu kwalifikacyjnego jako kandydat.
Jakie dokumenty i zaświadczenia trzeba złożyć?
Po zgłoszeniu się do PCPR lub MOPS/MOPR kandydaci są proszeni o przekazanie dokumentów potwierdzających, że mogą bezpiecznie i stabilnie opiekować się dzieckiem.
Najczęściej wymagane elementy dokumentacji na etapie wstępnej kwalifikacji:
- Wniosek o wstępną kwalifikację do pełnienia funkcji rodziny zastępczej oraz zgody formalne, m.in. zgoda na sprawdzenie kandydata w rejestrze karnym, zgoda na wizytę domową i rozmowy z psychologiem.
- Oświadczenia dotyczące sytuacji osobistej i rodzinnej, w tym informacja o stanie cywilnym, sytuacji mieszkaniowej, dotychczasowej opiece nad dziećmi oraz braku okoliczności ograniczających władzę rodzicielską wobec własnych dzieci.
- Zaświadczenie lekarskie od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej potwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych do pełnienia funkcji rodziny zastępczej, a w razie potrzeby także dodatkowe opinie specjalistyczne.
- Zaświadczenie o niekaralności i sprawdzenie danych w rejestrach dotyczących przestępstw, zwłaszcza przeciwko małoletnim, w tym zgoda na weryfikację w rejestrach prowadzonych przez właściwe organy.
- Potwierdzenie źródła utrzymania oraz zaświadczenie o dochodach, zwykle z ostatnich miesięcy, które pozwala ocenić stabilność finansową kandydata.
- Dokumenty potwierdzające sytuację mieszkaniową, np. tytuł prawny do lokalu, potwierdzenie zameldowania lub inny dowód, że kandydat dysponuje miejscem odpowiednim do zamieszkania dziecka.
- Kopia dokumentu tożsamości w celu potwierdzenia danych osobowych.
Zebrane dokumenty trafiają do organizatora pieczy zastępczej i stanowią podstawę analizy sytuacji życiowej kandydatów. Na tym etapie oceniana jest nie tylko strona formalna (np. brak karalności), ale również realne warunki bytowe i możliwość zapewnienia dziecku miejsca do życia, nauki i odpoczynku w danym gospodarstwie domowym. Jeśli dokumentacja jest kompletna i wstępna ocena wypada pozytywnie, kandydaci kierowani są do kolejnych kroków, takich jak badania psychologiczne, szkolenie i wizyta pracownika w domu.
Jak wygląda ocena warunków domowych i wywiad środowiskowy?
Ocena warunków domowych jest jednym z etapów kwalifikacji kandydatów. Pracownik organizatora pieczy zastępczej (najczęściej koordynator pieczy lub pracownik socjalny) przychodzi do miejsca zamieszkania kandydatów i sprawdza, czy dom lub mieszkanie daje możliwość bezpiecznego przyjęcia dziecka. Podczas takiej wizyty analizowane są realne warunki bytowe i mieszkaniowe – ilość miejsca dla dziecka, możliwość zapewnienia mu osobnej przestrzeni do spania i nauki, ogólny stan porządku i bezpieczeństwa w domu oraz stabilność sytuacji życiowej dorosłych. Sprawdzane jest także, czy kandydat jest w stanie zapewnić dziecku codzienną opiekę, utrzymanie i wsparcie w zaspokajaniu indywidualnych potrzeb, a nie tylko formalnie mieści się w wymaganiach.
Taka wizyta ma charakter rozmowy i obserwacji, a jej elementem jest wywiad środowiskowy. Wywiad obejmuje omówienie sytuacji rodzinnej kandydatów, ich relacji wewnątrz domu, sposobu podziału obowiązków, warunków finansowych oraz motywacji do przyjęcia dziecka. W trakcie wywiadu ustalane są m.in. dotychczasowe doświadczenia opiekuńcze kandydatów, to jak rozwiązują konflikty w rodzinie, jak organizują czas pracy i opieki oraz czy są gotowi na współpracę z instytucjami systemu pieczy. Pytania mogą dotyczyć również stanu zdrowia dorosłych, nawyków domowych, sposobu spędzania czasu z dziećmi oraz planu na sytuacje kryzysowe (np. choroba opiekuna).
W niektórych sprawach sąd rodzinny może dodatkowo zlecić własny wywiad środowiskowy kuratorowi sądowemu. W takim przypadku sprawdzane są między innymi dane osobowe kandydata, jego stopień pokrewieństwa z dzieckiem (jeżeli występuje pokrewieństwo), sytuacja mieszkaniowa, warunki bytowe i dotychczasowa historia opieki nad dziećmi, także innymi niż kandydowane dziecko. Taki wywiad służy sądowi do oceny, czy kandydat daje rękojmię należytej opieki i wychowania oraz czy środowisko domowe jest bezpieczne emocjonalnie i fizycznie. W praktyce oznacza to, że weryfikowana jest nie tylko infrastruktura (liczba pokoi, metraż), ale również klimat relacji i sposób funkcjonowania rodziny na co dzień.
Spotkania z psychologiem i badanie predyspozycji kandydatów
Równolegle do wizyty domowej kandydaci biorą udział w badaniach psychologicznych. Zwykle obejmują one indywidualną rozmowę oraz testy psychologiczne. Celem badania jest ocena odporności emocjonalnej, stabilności, dojrzałości wychowawczej i motywacji kandydatów do podjęcia opieki nad dzieckiem, które może mieć za sobą traumę, zaniedbanie, przemoc lub wielokrotne zmiany miejsca pobytu. Psycholog sprawdza, czy kandydat rozumie, że dziecko może reagować trudnymi zachowaniami – agresją, wycofaniem, lękiem separacyjnym, obniżonym zaufaniem do dorosłych – i czy potrafi przyjąć te reakcje bez obwiniania dziecka.
Podczas takiego spotkania analizuje się praktyczne aspekty funkcjonowania przyszłych opiekunów – radzenie sobie w stresie, sposób rozwiązywania konfliktów, styl komunikacji z partnerem i innymi domownikami, gotowość do współpracy z instytucjami oraz umiejętność proszenia o pomoc. W razie potrzeby psycholog może również odwiedzić kandydatów w miejscu zamieszkania, by zobaczyć, jak funkcjonują w codziennych warunkach, a nie tylko na rozmowie w gabinecie.
Po zakończeniu etapu psychologicznego sporządzana jest opinia. Opinia psychologiczna opisuje predyspozycje i motywację kandydatów, ocenia ich gotowość do przyjęcia konkretnego dziecka oraz wskazuje ewentualne obszary wymagające wsparcia lub dalszego przygotowania przed rozpoczęciem pieczy zastępczej. Taka opinia jest jednym z dokumentów wykorzystywanych przy kwalifikowaniu kandydatów i kierowaniu ich na szkolenie.
Obowiązkowe szkolenie dla kandydatów na rodzinę zastępczą
Po pozytywnej ocenie wstępnej i uzyskaniu dopuszczenia do dalszego etapu kandydaci kierowani są na szkolenie przygotowujące do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka. Szkolenie ma charakter praktyczny i jest ukierunkowane na sytuacje, które realnie pojawiają się w pieczy zastępczej. Program szkolenia obejmuje m.in. zagadnienia prawa rodzinnego i podstawowych procedur sądowych, potrzeby rozwojowe dziecka po traumie, metody radzenia sobie z zachowaniami trudnymi i kryzysowymi, współpracę z rodziną biologiczną dziecka i instytucjami oraz zasady dokumentowania i przekazywania informacji o dziecku. Zajęcia prowadzone są zazwyczaj w grupie kandydatów, co pozwala omówić przykłady z życia i skonfrontować oczekiwania z rzeczywistością.
W ramach szkolenia kandydaci uczestniczą nie tylko w wykładach i warsztatach, ale także w zajęciach praktycznych. W wielu powiatach wymagane jest odbycie praktyk lub wizyt obserwacyjnych u doświadczonej rodziny zastępczej zawodowej albo w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Celem praktyk jest kontakt z codziennością dziecka w pieczy – porannymi obowiązkami, kontaktem ze szkołą, sytuacjami konfliktowymi i współpracą z instytucjami. Po zakończeniu szkolenia kandydat otrzymuje dokument potwierdzający jego ukończenie. Zaświadczenie kwalifikacyjne zawiera m.in. informacje o zakresie programu szkolenia, liczbie zrealizowanych godzin dydaktycznych, osobach prowadzących oraz końcową ocenę predyspozycji kandydata do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka. Taki dokument jest niezbędny, aby kandydat mógł zostać formalnie zakwalifikowany i dalej procedowany jako osoba gotowa do przyjęcia dziecka.
Decyzja sądu i formalne uzyskanie statusu rodziny zastępczej
Po zakończeniu etapu kwalifikacyjnego i szkolenia kandydaci mogą zostać formalnie wskazani jako rodzina dla konkretnego dziecka. Na tym etapie organizator pieczy zastępczej przedstawia sądowi rodzinnemu informacje o kandydacie i proponuje umieszczenie dziecka właśnie w tym środowisku. Sąd rodzinny wydaje postanowienie o ustanowieniu rodziny zastępczej i powierzeniu jej pieczy nad wskazanym dzieckiem, a dopiero to postanowienie daje podstawę prawną do faktycznego umieszczenia dziecka w danym domu. W sprawach pilnych możliwe jest również zabezpieczenie tymczasowe, dzięki któremu dziecko trafia do rodziny bez zwłoki, a sąd następnie porządkuje sytuację prawną.
Wniosek do sądu może pochodzić od kandydatów na rodzinę zastępczą, ale także od instytucji prowadzących sprawę dziecka. W postępowaniu biorą udział również rodzice biologiczni dziecka jako uczestnicy sprawy. Sąd analizuje zgromadzoną dokumentację, w tym opinię psychologiczną, wyniki wywiadu środowiskowego, informacje o sytuacji dziecka i o możliwościach zapewnienia mu bezpieczeństwa. Po wydaniu postanowienia dziecko zostaje umieszczone w rodzinie zastępczej z konkretną datą rozpoczęcia pieczy, a od tego momentu rodzina przejmuje codzienną opiekę i ponosi odpowiedzialność za wychowanie, zdrowie i warunki bytowe dziecka. Data wskazana przez sąd wyznacza formalny początek pieczy i jest istotna dla dalszych świadczeń oraz nadzoru.
Wsparcie finansowe i pomoc specjalistyczna dla rodzin zastępczych
Po przyjęciu dziecka rodzina zastępcza nie zostaje pozostawiona sama sobie. System pieczy przewiduje zarówno wsparcie finansowe, jak i wsparcie merytoryczne. Na każde dziecko umieszczone w pieczy zastępczej wypłacane jest comiesięczne świadczenie na pokrycie kosztów jego utrzymania (wyżywienie, ubrania, środki higieny, codzienne wydatki szkolne, dojazdy, podstawowe zajęcia dodatkowe). Wysokość świadczenia zależy od formy pieczy. Dla rodzin spokrewnionych obowiązuje niższa stawka minimalna niż dla rodzin niezawodowych, zawodowych oraz rodzinnych domów dziecka, gdzie stawka minimalna jest wyższa. W przypadku dzieci z orzeczoną niepełnosprawnością przyznawany jest dodatek zwiększający miesięczną kwotę, ponieważ opieka nad takim dzieckiem wiąże się z dodatkowymi kosztami leczenia, rehabilitacji, sprzętu pomocniczego czy transportu na terapie.
Poza tym rodziny zastępcze mogą korzystać z innych świadczeń powszechnych, takich jak świadczenia wychowawcze i jednorazowe lub okresowe dodatki związane z edukacją, wypoczynkiem dziecka albo doposażeniem pokoju. W wielu przypadkach możliwe jest również dofinansowanie większych wydatków, np. sprzętu rehabilitacyjnego, zajęć specjalistycznych, turnusów terapeutycznych czy wyjazdów wakacyjnych dziecka. Rodzina zastępcza zawodowa może dodatkowo otrzymywać wynagrodzenie za pełnienie funkcji, w tym za okres gotowości do przyjęcia dziecka oraz za opiekę nad dziećmi wymagającymi szczególnego wsparcia, np. dziećmi z niepełnosprawnością lub dziećmi niedostosowanymi społecznie.
Drugim filarem wsparcia jest pomoc specjalistyczna. Rodziny zastępcze mają dostęp do koordynatora pieczy zastępczej, który pomaga w organizacji działań wokół dziecka. Rodzina może również otrzymać pomoc psychologiczną, pedagogiczną i prawną, a w razie konieczności także wsparcie tzw. rodziny pomocowej, która czasowo przejmuje opiekę nad dzieckiem np. w trakcie choroby opiekuna lub obowiązkowego szkolenia. Dzięki temu system pieczy zastępczej zakłada nie tylko umieszczenie dziecka w nowym domu, ale także stałe towarzyszenie rodzinie, która podjęła się tego zadania.