Kiedy dziecko reaguje na imię po raz pierwszy, ma zwykle około 6 miesięcy, choć wtedy odwraca się raz tak, raz nie. Stała reakcja pojawia się około 9. miesiąca: maluch odwraca głowę, patrzy w oczy wołającego i przerywa zabawę. W tym czasie imię dopiero zmienia się z miłej melodii w słowo, które dziecko łączy ze sobą. Gdy stałej reakcji wciąż brak, warto porozmawiać z pediatrą.
W którym miesiącu dziecko zaczyna reagować na swoje imię?
Pierwsze reakcje na imię pojawiają się zwykle około 6. miesiąca życia, a reakcja stała – około 9. miesiąca. Oba momenty to osobne kamienie milowe, czyli umiejętności, które większość dzieci zdobywa w zbliżonym wieku. W sekwencji rozwoju AAP półroczne dziecko spogląda, gdy pada jego imię. Dziewięciomiesięczne dziecko już konsekwentnie odwraca się na wołanie.
Te dwa momenty różnią się powtarzalnością. Około 6. miesiąca maluch odpowiada na imię raz tak, raz nie, zwłaszcza gdy jest zmęczony albo pochłonięty zabawką. Reakcja stała oznacza, że dziecko konsekwentnie odwraca się, gdy je wołasz.
Co dokładnie obserwować? Reakcja na imię ma trzy widoczne składniki: odwracanie głowy w stronę wołającego, kontakt wzrokowy i zatrzymanie zabawy choćby na chwilę. Dziecko, które tylko drgnie i bawi się dalej, mogło zarejestrować sam dźwięk. Dziecko, które przerywa zabawę i patrzy ci w oczy, prawdopodobnie rozpoznało, że to ono jest wołane.
Zanim maluch odwróci się na imię, przechodzi kilka etapów rozwoju społecznego
Reakcja na imię to ogniwo łańcucha, który zaczyna się od głosu mamy, a kończy na wskazywaniu palcem. Etapy rozwoju społecznego układają się zwykle w takiej kolejności:
- Głos mamy – noworodek rozpoznaje go wśród innych głosów i uspokaja się, gdy go słyszy.
- Uśmiech społeczny – około 2. miesiąca dziecko odpowiada uśmiechem na twój uśmiech i szuka kontaktu wzrokowego.
- Zwrot ku głosom – około 4. miesiąca maluch odwraca głowę w stronę osoby, która mówi.
- Gaworzenie – około 6. miesiąca pojawiają się sylaby w rodzaju „ba”, „da”, „ga”.
- Imię i gesty – stała reakcja na wołanie idzie w parze z pierwszymi gestami.
- Proste polecenia – około 12. miesiąca dziecko wykonuje prośbę „daj”, jeśli wesprzesz ją gestem.
- Wskazywanie palcem – około 15. miesiąca dziecko wskazuje, żeby o coś poprosić, a później także po to, żeby pokazać ci obrazek albo ciekawy przedmiot.
Wśród kamieni milowych dziewięciomiesięcznego dziecka jest patrzenie na rodzica, który woła je po imieniu. Stoi ono obok uśmiechu albo śmiechu w zabawie w „a kuku”. Obie umiejętności wyrastają z zainteresowania drugim człowiekiem. Dziecko, które chętnie się uśmiecha i szuka twojego wzroku, ma już podstawę, na której opiera się reakcja na imię.
Wskazywanie i wykonywanie poleceń to oznaki rozumienia, które poprzedza słowa. Z tego samego łańcucha wyrasta mowa, dlatego to, kiedy dziecko zaczyna mówić, wiąże się także z uwagą skierowaną na ludzi.
Dlaczego jedno dziecko reaguje na imię wcześniej, a drugie później?
Tempo rozwoju różni się między dziećmi, ale nie wyjaśnia wszystkiego. Moment pierwszej reakcji przesuwają też konkretne okoliczności: sposób zwracania się do dziecka, wcześniactwo i stan uszu.
Reakcja na imię przy wielu zdrobnieniach
Niemowlę reaguje najpierw na brzmienie imienia: jego rytm, akcent i melodię, z jaką je wypowiadasz. Zdrobnienia, które zachowują początek i rytm imienia, jak „Kuba” i „Kubuś”, brzmią dla dziecka podobnie. Dlatego kilka bliskich form jednego imienia prawdopodobnie nie opóźnia rozpoznania. Inaczej działa forma o innym początku i rytmie albo przezwisko w rodzaju „kotku”. Dla dziecka to osobne słowa, z których każde musi połączyć ze sobą od nowa.
Reakcja na imię u wcześniaka
U dziecka urodzonego przedwcześnie miesiące liczy się od planowanego terminu porodu. Taki wiek skorygowany to wiek metrykalny pomniejszony o liczbę tygodni, o które dziecko urodziło się za wcześnie. Maluch urodzony 8 tygodni przed terminem ma w 9. miesiącu życia wiek skorygowany około 7 miesięcy i do niego porównuje się jego reakcję na imię. Przy ocenie rozwoju wiek skorygowany stosuje się do ukończenia 2 lat. Do tego czasu większość wcześniaków dogania typowy zakres kamieni milowych.
Reakcja na imię przy częstych infekcjach uszu
Katar i zapalenie ucha mogą na pewien czas osłabić reakcję na imię, bo utrudniają przewodzenie dźwięku. Po infekcji płyn potrafi zostać za błoną bębenkową, choć sama infekcja już minęła. To wysiękowe zapalenie ucha środkowego, w skrócie OME. Płyn tłumi dźwięki, więc dziecko słyszy ciszej, a reakcja pojawia się i znika razem z wysiękiem. OME może nie dawać żadnych objawów. Przewlekła postać OME utrudnia zwalczanie kolejnych infekcji i może wpływać na słuch.
Co znaczy, gdy dziecko słyszy szelest paczki, ale nie odwraca się na imię?
Wybiórcza reakcja na szelest paczki czy dźwięk bajki przy braku reakcji na głos i imię każe sprawdzić nie tylko słuch. Równie ważne staje się wtedy pytanie, czy dziecko kieruje uwagę ku ludziom.
Ta skłonność to orientacja na bodźce społeczne. Niemowlęta zwykle wolą twarz i głos od innych bodźców sensorycznych. Kryterium rozróżnienia to porównanie reakcji na dźwięki niespołeczne z reakcją na głos i imię. Gdy dziecko słabo reaguje na jedne i drugie, pierwszym tropem jest słuch. Gdy reaguje wyłącznie na dźwięki niespołeczne, trudność może dotyczyć kierowania uwagi na ludzi.
Czy to znaczy, że słuch na pewno jest w porządku? Niekoniecznie, bo niektóre ubytki obejmują tylko część częstotliwości, a szelest brzmi inaczej niż mowa. Badanie słuchu ma więc sens także przy wybiórczej reakcji. Słaba orientacja na ludzi bywa z kolei jednym z sygnałów branych pod uwagę przy ocenie w kierunku spektrum autyzmu, ale sama diagnozy nie przesądza.
Brak reakcji na imię nabiera znaczenia razem z innymi sygnałami
Jednorazowy brak reakcji na imię niczego nie przesądza. Znaczenia nabiera brak utrwalony oraz układ kilku sygnałów. W prospektywnym badaniu niemowląt z grupy podwyższonego ryzyka brak reakcji na imię w wieku 12 miesięcy mocno sugerował nieprawidłowości rozwojowe. Grupę tę stanowiło młodsze rodzeństwo dzieci w spektrum autyzmu. Zarazem część niemowląt, u których później rozpoznano zaburzenia, wcześniej reagowała na imię. Obecna reakcja niczego więc nie wyklucza.
Razem z reakcją na imię liczą się:
- kontakt wzrokowy przy karmieniu, zabawie i rozmowie,
- gaworzenie i wymianę dźwięków z dorosłym,
- wskazywanie palcem i podążanie wzrokiem za twoim palcem,
- uśmiech w odpowiedzi na uśmiech,
- proste gesty, takie jak „papa” czy wyciąganie rąk.
Najwięcej waży regres rozwojowy, czyli utrata umiejętności, która już była. O regresie mówi się wtedy, gdy umiejętność pojawiała się stale, a potem zniknęła i nie wraca po przeziębieniu czy infekcji ucha. Dziecko, które odwracało się na imię i gaworzyło, a przestało, wymaga oceny pilniej niż dziecko, u którego te umiejętności po prostu się spóźniają.
Co zrobić, gdy dziecko nie reaguje na swoje imię?
Zacznij od tygodnia spokojnej obserwacji w domu. Jeśli stała reakcja na imię wciąż się nie pojawia, porozmawiaj z pediatrą najpóźniej około 9. miesiąca. Dobrą okazją jest bilans w 9. miesiącu, czyli profilaktyczne badanie lekarskie z oceną rozwoju psychomotorycznego. Podobne zalecenie badania przesiewowego American Academy of Pediatrics obejmuje wszystkie dzieci.
Sprawdzanie i droga do specjalistów wyglądają tak:
- Wybierz spokojny moment, wyłącz telewizor, stań z boku albo za dzieckiem i powiedz imię raz, zwykłym głosem.
- Powtarzaj próbę przez tydzień, o różnych porach i przy różnym zmęczeniu dziecka.
- Zapisuj wyniki: datę, sytuację, to, czy dziecko odwróciło głowę, spojrzało, przerwało zabawę, oraz inne dźwięki, na które reaguje.
- Nagraj telefonem kilka prób, bo w gabinecie dziecko może zachowywać się inaczej niż w domu.
- Umów wizytę u pediatry i zabierz notatki, nagrania, informację o przebytych infekcjach uszu oraz wynik przesiewowego badania słuchu po porodzie.
- Zapytaj o skierowanie na badanie słuchu do laryngologa albo poradni audiologicznej.
- Skonsultuj rozwój u neurologopedy albo psychologa dziecięcego, gdy słuch okaże się prawidłowy, a brak reakcji się utrzymuje.
Badanie słuchu u niemowlęcia nie wymaga jego współpracy. Tympanometria sprawdza, czy za błoną bębenkową nie zalega płyn. Otoemisja akustyczna i ABR, czyli słuchowe potencjały wywołane z pnia mózgu, mierzą odpowiedź ucha i nerwu słuchowego, często podczas snu. Prawidłowy wynik przesiewu po porodzie nie zamyka sprawy, bo słyszenie może się pogorszyć później, choćby przy wysięku w uchu.
Wczesna wizyta u specjalisty niczego nie przesądza, a daje czas
Diagnozę spektrum autyzmu postawioną przez doświadczonego specjalistę można uznać za wiarygodną w wieku 2 lat. Obraz potrafi się przy tym zmieniać, bo część dzieci w spektrum zdobywa nowe umiejętności i osiąga kamienie milowe mniej więcej do 18–24 miesięcy. Potem te dzieci przestają zdobywać nowe umiejętności albo je tracą.
Po co więc iść do specjalisty, skoro dziecko może po prostu potrzebować więcej czasu? Bo ten okres można wykorzystać. Wcześnie wykryty niedosłuch można leczyć albo wyrównać aparatem słuchowym, zanim miną kolejne miesiące bez wyraźnego słyszenia mowy. Po wykryciu niepełnosprawności drogę otwiera wczesne wspomaganie rozwoju. To bezpłatne zajęcia przyznawane na podstawie opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej, dostępne do rozpoczęcia nauki w szkole.
Wizyta, po której wszystko okazuje się w porządku, też coś daje. Kończy zgadywanie i zostawia pediatrze punkt odniesienia do kolejnych obserwacji.
Imię warto wypowiadać twarzą w twarz i w miłych chwilach
Dziecko najłatwiej łączy imię ze sobą, gdy słyszy je z bliska, patrząc ci w oczy, tuż przed czymś przyjemnym. W takiej chwili dźwięk imienia, twoja twarz i dobre uczucie pojawiają się razem, więc łatwo je skojarzyć. Sytuację sprzyjającą wyznaczają te kryteria:
- Odległość – twoja twarz na wysokości twarzy dziecka, na wyciągnięcie ręki, żeby maluch widział ruch ust i mimikę.
- Kontakt wzrokowy – imię pada, gdy dziecko już na ciebie patrzy, więc spojrzenie łączy dźwięk z osobą.
- Kontekst emocjonalny – po imieniu przychodzi coś miłego: zabawa, karmienie, przytulenie.
- Cisza w tle – wyłączony telewizor i radio, żeby imię nie konkurowało z innymi dźwiękami.
Intonacja dopełnia te warunki. Ciepła, śpiewna melodia, z jaką zwykle mówi się do niemowląt, wyróżnia imię z potoku mowy. Gdy dziecko się odwróci, odpowiedz uśmiechem albo słowem – wtedy reakcja na imię kończy się czymś, dla czego warto było się odwrócić.
Wołanie z drugiego pokoju działa gorzej, bo odbiera dziecku wszystkie te wskazówki naraz. Maluch nie widzi twarzy, głos dociera stłumiony, a imię miesza się z odgłosami domu. Podobnie słabnie reakcja na imię używane głównie przy upomnieniach. Jeśli „Kuba!” najczęściej zapowiada „nie wolno”, słowo zaczyna oznaczać przerwaną zabawę. Odwracanie się na nie przestaje się wtedy dziecku opłacać.
Te same warunki wracają później, gdy uczysz dziecko mówić i poszerzasz jego słownik. Rozwoju ponad jego tempo nie przyspieszą, za to sprawiają, że imię pada w chwilach, w których dziecko naprawdę może je zauważyć.